Metropolis M, Nr 4—2019

Het ligt niet voor de hand dat een vieze oude sok iets duidelijk kan mak­en over onze maatschap­pelijke gesteld­heid. Ten­ant of Cul­ture (Hen­drick­je Schim­mel) vond een gore sok op straat die nor­maal zou bli­jven liggen om langza­am weg te rot­ten, maar zij pak­te hem op, knipte hem open en streek hem plat onder een dun laag­je organ­za. Opges­pan­nen op een spier­aam was de sok onderdeel van haar exposi­tie Cli­mate | Change in Lon­den in 2017, een show waarin de nor­men en waar­den, de struc­turen van ons koop- en weg­gooige­drag wer­den onder­zocht. De struc­tu­ur die, bijvoor­beeld, de hiërar­chie van bevlekt en smet­teloos bepaalt. Door een vlek is een kled­ingstuk red­de­loos ver­loren. Maar je zou een vlek ook kun­nen accepteren als onderdeel van je geschiede­nis, of er een bloem of een schedel van bor­duren, zoals ik een kun­ste­naar zag doen. Iedere strate­gie om ver­spilling tegen te gaan moet wor­den omarmd.

Zo niet onze pre­mier Mark Rutte. In 2013 zat onze economie in een dip en de pre­mier deed een drin­gende oproep aan de bevolk­ing. Hij vroeg de Ned­er­lan­ders om wat meer lef: koop die nieuwe auto, het kinder­tal toegenomen, dus koop dat wat grotere huis.’(1) Toon vertrouwen in de economie door, ondanks de cri­sis, weer geld uit te geven en zo de economie uit het slop te halen. Dat lijkt gelukt want het is nu 2019 en onze economie bloeit weer als een tiere­li­er. Het bbp groei­de met 0,5 pro­cent in het eerste kwartaal van 2019. En ook in de jaren die daaraan voorafgin­gen was er sprake van groei; de cijfers gaan gepaard met trotse fras­es als, groeit verder’, groeit ges­taag door’, groeit voor het vierde kwartaal op een rij’.(2)

In een bevlo­gen TED Talk tij­dens die cri­sis­pe­ri­ode analy­seert de econoom Tomáš Sedláček wat er met de west­erse samen­lev­ing aan de hand is.(3) Lat­en we begin­nen met wat gezegd wordt, wat je con­tinu in de kran­ten leest: er heerst een economis­che depressie. Dat is vol­gens mij de ver­keerde diag­nose, we hebben niet te mak­en met een economis­che depressie, maar een man­is­che depressie.’ En dat maakt een groot ver­schil voor de behan­del­ing. Een depressieve patiënt geef je medici­j­nen die hem uit zijn lethargie en somber­heid halen zodat de patiënt zich weer beter voelt en actief wordt. Maar als je deze medici­j­nen aan een man­isch-depressieve patiënt geeft, dan schi­et hij door naar zijn manie. Te veel drank, te veel kopen, te veel van alles. En een veel te posi­tieve inschat­ting van de toekomst.

De Engelse komiek en schri­jver Stephen Fry was al 37 toen bij hem de diag­nose man­isch-depressief werd gesteld. Tot dat moment zag men zijn gedrag als bad behav­iour. Met een gestolen cred­it­card op zak vertrok hij als zeven­tien­jarige naar Lon­den en gebruik­te de kaart in the most grandiose way’. Hij logeerde in het chique Savoy Hotel en dronk magis­che cock­tails tot hij ges­napt werd en in Puck­lechurch Prison belandde. Een man­is­che fan­tasie’, herin­nert Fry zich, je denkt dat er geen ander mensen bestaan, dat jij het cen­trum van het uni­ver­sum bent.’ (4)

Als de cijfers een dip in de economie lat­en zien dan willen politi­ci weer terug naar die man­is­che peri­ode, naar groei; groei lijkt het medici­jn tegen een depressie. Maar een man­isch-depressieve patiënt heeft mood sta­bi­liz­ers nodig, een medici­jn dat de top­pen eraf haalt en de down­pe­ri­odes omhoog trekt’, aldus Sedláček. Dat betekent dat een land in peri­o­den van wel­vaart reserves zou moeten opbouwen voor wan­neer het min­der gaat. Vanu­it deze analyse kun je stellen dat Rutte het ver­keerde medici­jn inzette met zijn oproep om meer te kopen. Het begrip wel­vaart’ lijkt zich zo ook te beperken tot louter mater­iële zak­en. De bij­ef­fecten van deze visie op wel­vaart bli­jven onzicht­baar in de kille cijfers, maar zijn desas­treus: de bedreigde bio­di­ver­siteit, kli­maatveran­der­ing, te goed­koop gepro­duceerde kled­ing door slecht betaalde arbei­ders onder bit­tere omstandighe­den. Maar dat weten we allemaal.

Mode is de trotse vaan­del­drager van onze con­sump­tie-economie. Grote merken bren­gen tweemaal per jaar een show om hun nieuwe col­lec­tie te tonen. Ieder seizoen kent weer nieuwe trends die gericht zijn op grotere verkoop. Men werkt met het begrip psy­cho­log­i­cal­ly obsolete’,hetgeen betekent dat een kled­ingstuk zo extreem wordt ont­wor­pen dat het maar één seizoen mee kan doen. In Ned­er­land gooien we per jaar 235 miljoen kilo tex­tiel weg. De mode-indus­trie is dan ook op de olie-indus­trie na de meest vervuilende ter wereld.(5) Steeds meer mod­eon­twer­pers stap­pen uit dat ram­pza­lige, ver­spillende sys­teem. Een van hen is Ten­ant of Cul­ture (Hen­drick­je Schim­mel). Zij peurt met haar werk niet alleen in die stink­ende wond om te zien wat er aan de hand is maar biedt ook alter­natieven, een medicijn. 

Op de poster van haar solo show Cli­mate | Change
lat­en twee glim­mende plas­tic man­nequin­han­den een wereld­bol los­jes draaien. De wereld­bol als sym­bool voor milieube­wustz­i­jn dekt nogal eens een opper­vlakkige lad­ing. In de mode heet dat green­wash­ing’, waar­bij merken zich als ecol­o­gisch ver­ant­wo­ord pre­sen­teren maar tegelijk­er­ti­jd willen groeien en vooral niet min­der willen produceren.(6)

In Cli­mate | Change zet Ten­ant of Cul­ture een sfeer neer zoals ook de mode met — mis­lei­dende- sfeer­beelden werkt. De pop­pen zijn geen ready­mades uit de groothandel maar afgi­et­sels van vrien­den. Ze zit­ten iets vooroverge­bo­gen, onge­makke­lijk en depressief, zoals het in de mode een tijd­lang cool was om in cam­pagnes een gitzwarte kijk op het lev­en te tonen. In de kraakheldere ruimte hangt een jog­ging­pak aan een ijz­eren kleer­hang­ert­je, zo een die je gratis bij de stomer­ij kri­jgt. Het pak bestaat uit getrimde sweater­ban­den die ze vond in een afval­bak van een tweede­hand­skled­ing­winkel. De broek waaiert aan de onderkant behoor­lijk uit door een veel­heid van strook­jes, en de hals van de sweater hangt zakkig naar bene­den. Niet modieus, miss­chien niet eens mooi, of draag­baar maar wel eigen­gereid. Som­mige pop­pen houden achteloos een masker vast, gemaakt van herge­bruikt papi­er. In de bevroren glim­lach, de zwarte sik, opkrul­lende snor en zware gebo­gen wenkbrauwen herken je het Guy Fawkes-masker van het hack­er­scol­lec­tief Anony­mous. Deze actiegroep, die het twit­ter­ac­count van Don­ald Trump meerdere uren uit de lucht wist te houden, is hier gere­duceerd tot een betekenis­loos kek accessoire.

Cli­mate | Change is een show over de con­tra­dic­tie tussen mode en moraliteit.
Mode is vaak een gemaskerde manier om te lat­en zien waar je hart ligt’ aldus ToC. Een groeiende groep mensen is zich bewust van de dreig­ing van de kli­maatveran­der­ing, toch lukt het een indi­vidu gewoon­weg niet om daad­w­erke­lijk te han­de­len naar dit bewustz­i­jn: min­der vliegen, min­der vlees, min­der kleding.

Sedláček pleit dan ook voor het zel­freg­ulerend ver­mo­gen van de samen­lev­ing, en daar­voor neemt hij het begrip economie als objec­tieve weten­schap op de schop. In zijn boek De economie van goed en kwaad(7) toont hij aan dat onze economie vol ver­bor­gen waar­den zit, zoals winst, effi­ciën­tie, het rationele en de vri­je markt. Con­cur­ren­tie in plaats van samen­werken. Geld ver­di­enen als doel van bedri­jven. Maar wat is een goed lev­en? Welke waar­den zou je dan willen bevorderen? Is er iets anders mogelijk dan de economie van groei en graaien?

Wij economen geloven in de onzicht­bare hand van de markt, maar ik geloof in een coördinerende hand van de samen­lev­ing. De samen­lev­ing cor­rigeert zichzelf, dat is de reden waarom we er nog steeds zijn, en zij doet dat op een gevarieerde mys­terieuze manier. (…) Waarom we die reg­ulerende genius of intel­li­gen­tie hele­maal aan de markt hebben overge­lat­en, geen idee’.(7) Vol­gens Sedláček kan een maatschap­pij zel­freg­ulerend werken als alle betrokke­nen gelijk­waardig func­tioneren en met elka­ar in gesprek zijn: als er te veel bureau­cratie is wordt er een Kaf­ka geboren die ons bekri­tiseert en onder­wi­jst. De bij­drage van kun­ste­naars is even onmis­baar als die van politi­ci, vri­jbuiters en filosofen.

Ten­ant of Cul­ture is zo’n belan­grijke stem. Zij gelooft niet meer in de rol van de autonome kun­ste­naar die vanu­it het niets tot iets moois komt. Ze posi­tion­eert zichzelf als post­pro­duc­er of vod­den­rap­er. Haar naam, Ten­ant of Cul­ture ontleende ze aan The Prac­tice of Every­day Life
van de filosoof Michel de Certeau. Hij zet vraagtekens bij de rolverdel­ing waarin de pro­du­cent heers­er is en de con­sument vol­ger, de een actief, de ander passief. De Certeau pleit voor het indi­vid­u­alis­eren van mas­s­apro­duc­tie, om je een gegeven struc­tu­ur toe te eige­nen en beteke­nis te geven, zoals een huur­der dat doet in een apparte­ment. Ik ben op zoek naar alter­natieven zon­der dat het een utopisch-ide­al­is­tis­che” vorm aan­neemt: dus niet het uitwissen van de con­text om er een geheel nieuwe voor in de plaats te stellen waar­door je het­geen er al is negeert. Dat is een kolo­niale manier van denken, het onzin­nige idee dat je iets kan terug bren­gen naar een puur­dere”, neu­trale vorm.’(8)

De opties die Ten­ant of Cul­ture aan­reikt schuiv­en de heersende nor­men met een grote armzwaai aan de kant. Het ontwer­pen begint bij het rest­ma­te­ri­aal en van daaruit ontstaat iets wat te dra­gen is, of miss­chien zelfs niet, een sculp­tu­ur. De snit van de kled­ing wordt volledig bepaald door wat ze toe­val­lig tegenkomt of als vod­den­raap­ster verza­melt. Door deze totale omk­er­ing in het ontwerp- en maakpro­ces kan er ook geen modieuze trend ontstaan die kleuren en sil­hou­et­ten dicteert voor het komende seizoen. Als haar meth­ode toch navol­ging kri­jgt, des te beter!

Neem de drie paar cow­boy­laarzen met onwaarschi­jn­lijk veel strikken en vet­ers Dead Stock (2018). ToC verza­melde een berg afgedank­te leren schoe­nen. Ze dom­pelde ze onder in heet water zodat de vorm verd­ween, knipte ze open en plette de schoen onder een hit­te­pers. Samen met Marko Baković fab­riceerde ze een nieuwe’ west­ern­laars. Alle sli­jt­plekken bij de neuzen, de hakken en de zijkan­ten zijn nog zicht­baar. Ze staan een beet­je zakkerig in de ruimte, dat sto­ere van de cow­boy­laars is eraf. ToC ziet er zelfs een soort kan­ni­bal­isme in.

Haar jassen die zijn samengesteld uit oude tassen zien er krankzin­nig uit, vol hengsels en rit­sen waar­bij een tasopen­ing je als een grote mond toelacht. De kraag is scheef de rits loopt niet strak naar bene­den, zoals het hoort’ maar zwaait in een flauwe bocht naar rechts. Een mouw is net iets langer en het rechter­pand hangt lager. De tassen dicteren het mod­el van de jas. De nieuwe esthetiek van de jas is miss­chien wel even wen­nen.
De tassen­jassen steken ook de draak met het logo-pri­jzen­fes­ti­val, de knock offs
die vaak voor spot­pri­js­jes wor­den aange­bo­den. Deze nep­tassen wor­den nogal eens in dezelfde fab­riek gemaakt als de orig­ine­len. Het is een tac­tiek die ik toepas om tegen het ter­ri­to­ri­ale idee van authen­ticiteit en orig­i­naliteit in te gaan.’

Het economis­che sys­teem draait op de vooruit­gangs­gedachte waarin we de tijd lin­eair beleven, als een rechte lijn van A naar B en naar alti­jd weer beter. Ten­ant of Cul­ture respecteert de lev­ensloop van een broek of een sok. Daarmee kijken haar objecten liev­er achterom dan vooruit, en zijn zo vooral ver­bon­den met een cyclisch tijds­be­sef. Zoals de broek die ze haar vad­er aftroggelde. Als kun­ste­naar droeg hij acht jaar lang een zwarte jog­ging­broek tij­dens het schilderen. ToC knipte hem open en naaide er een vierkant van dat ze op een spier­aam spande. Als een land­kaart bracht het al zijn beweg­in­gen in kaart. De duct­tape? Ja, dat zat er al op, hij repa­reerde de broek met duct­tape.’ Maar als alter­natieven tegen de ver­spilling zijn haar voorstellen juist toekom­st­gericht. Ik zie mijn inter­ven­ties niet als een con­clusies maar als iets dat beteke­nis kri­jgt in de tijd. Soms geef ik work­shops want iedereen kan doen. Ik denk ook niet dat ik de esthetiek van recy­cling kan claimen als een autonome sti­jl. Wel zie ik het als een antikap­i­tal­is­tis­che activiteit, als een vorm van activisme.’

De over­lev­ingspakken uit de serie Orna­men­tal Sur­vival­ism zijn gemaakt van gere­cy­clede back­packs en hebben een overvloed aan hak­en, ban­den, elastieken en tas­jes waar­door het lijkt dat over­leven een schi­er onmo­gelijke opgave is. Of vraagt een sim­pel verbli­jf in de natu­ur zoveel hand­i­ge spullen die we alle­maal eerst moeten kopen? Het ver­lan­gen naar de natu­ur drukt ToC uit door sum­mi­er een paar tar­we­halm­p­jes op een jas­je te sealen. Pas­toral Nos­tal­gia. Ja, zo ziet onze band er met de natu­ur ongeveer uit: onre­al­is­tisch en artificieel.

Het medici­jn dat Ten­ant of Cul­ture inzet om onze man­isch-depressieve maatschap­pij te genezen heet con­trage­drag’. Wat ik wil doen is een tegengesteld ritme opbouwen: zoals gezegd, afgedank­te spullen terug in cir­cu­latie bren­gen en wat kapot is her­stellen. De reme­die zie ik in hoe mijn oma alles bewaarde: knoop­jes, rit­sen, plas­tic ver­pakkin­gen, poste­lastieken. Voor haar had alles poten­tie tot een func­tie, alle objecten in haar lev­en waren in word­ing’. De reme­die is het zien van mate­ri­aal als cyclisch. De meeste pro­ducten in ons lev­en zijn gemaakt van mate­ri­alen die tot ver na onze dood zullen bli­jven bestaan. We zijn dus uitein­delijk nooit eige­naars, maar alti­jd huurders.’

(1) https://​nos​.nl/​v​i​d​e​o​/​577209​-​r​u​t​t​e​-​k​o​o​p​-​n​i​e​u​w​e​-​a​u​t​o​-​o​f​-​n​i​e​u​w​-​h​u​i​s​.html
(2) bru­to bin­nen­lands prod­uct (bbp) https://​www​.cbs​.nl/​n​l​-​n​l​/​n​i​e​u​w​s​/​2019​/​20​/​b​b​p​-​g​r​o​e​i​t​-​met-0 – 5-pro­cent-in-eerste-kwartaal-2019
(3) https://​www​.youtube​.com/​w​a​t​c​h​?​v​=​J​Q​O​q​u​x​H6Bmw
(4) Stephen Fry, tweedelige BBC-doc­u­men­taire The Secret Life of the Man­ic Depres­sive’, 2006
(5) https://​www​.pro​jectcece​.nl/​b​l​o​g​/​i​s​-​d​e​-​m​o​d​e​-​i​n​d​u​s​t​r​i​e​-​d​e​-​t​w​e​e​d​e​-​m​e​e​s​t​-​v​e​r​v​u​i​l​e​n​d​e​-​i​n​d​u​s​trie/
(6) https://​about​.hm​.com/​e​n​/​s​u​s​t​a​i​n​a​b​i​l​i​t​y​.html
https://​www​.nrc​.nl/​n​i​e​u​w​s​/​2016​/​02​/​01​/​h​o​e​-​d​u​u​r​z​a​a​m​-​i​s​-​h​m​-​n​o​u​-​e​c​h​t​-​a​1493874
(7) Tomáš Sedláček, De economie van goed en kwaad, De zoek­tocht naar economis­che zingev­ing van Gil­gamesj tot Wall Street, Scrip­tum, 2012
(8) https://​www​.youtube​.com/​w​a​t​c​h​?​v​=​J​n​O​5​F​5​Yw47c
(9) Inter­view met Hen­drick­je Schim­mel, 15-5-2019